Kanyonlar, nehirler, buzullar, tektonik hareketler veya benzeri doğal etkenlerle oluşan dar ve dik yamaçlı vadilerdir. Kanyonlar, oluşum şekillerine göre kırılma, aşınma ve çökme kanyonları olarak sınıflandırılabilir. Yeryüzünde veya su altında meydana gelen bu yarık görünümlü “genç vadi” formları, genellikle tektonik hareketlerin veya su ve hava akımlarının aşındırma etkileriyle oluşur.

Kanyonlar, yayla veya ova formunda bulunan akarsuların zaman içinde alt katmanlara doğru yaptığı aşındırma hareketiyle ya da yüksek tepe veya dağlardan çıkan kaynak sularının deniz seviyesine ulaşmak için yaptığı akım hareketleri sonucu uzun süreçlerde oluşabilir. En yaygın görülen kanyon yapısı, tektonik hareketler sonucu oluşan kırılmaların yarattığı ayırma görüntüsü ve bu yarıkta zamanla su akışı, rüzgar ve sıcaklık farkları gibi etkenlerin oluşturduğu tahribatla gelişen şekillerdir.

Bazı durumlarda, yeraltı sularının kaya yapısında yarattığı aşınım, üst katmanlarda çöküntüye ve yeryüzünde görülebilecek göçük formasyonlarına neden olabilir. Kanyonlar, oluşumlarının temel sebebi su aşındırması veya fay kırıkları olsun, doğal bir kanal yapısına sahiptirler ve bu nedenle genellikle su veya hava akımlarının en uygun şekilde hareket ettiği alanlardır. Hatta içinde düzenli su akışı olmayan kanyonlar bile yağışlara bağlı olarak su akışı sağlayabilirler (Kanyon ve Doğa Sporları Araştırma Derneği, 2018).

Teknik bilgi ve ekipman kullanılarak geçiş yapılan kanyonlar sportif kanyon olarak adlandırılırlar. Örneğin, Antalya’nın Kaş ilçesinde bulunan Kaputaş Kanyonu gibi ekipman kullanılarak geçilmek zorunda olan kanyonlar sportif kanyon özelliği taşırken, Aksaray’ın Güzelyurt ilçesinde bulunan Ihlara Vadisi Kanyonu gibi içlerinde yürüyüş yapılarak gezilebilen kanyonlar sportif kanyon özellikleri taşımazlar.

Sportif özellik taşıyan kanyonlar en geniş anlamda sulu ve kuru kanyonlar olarak iki ana gruba ayrılırlar. Sulu kanyonlar, her mevsim içinde su akışı olan kanyonlardır. Mevsime göre su seviyesi değişiklik gösterir. Kanyon sporcuları neopren elbise, can yeleği gibi sulu kanyona özel ekipmanlar kullanarak geçiş yaparlar. Kanyon geçiş dönemindeki ortalama su seviyesi dikkate alınarak kanyon derecelendirmeleri yapılır. Kuru kanyonlar sadece yağış anında içinde su akışı olan kanyonlardır. Bu kanyonların derecelendirmeleri yapılırken su faktörü dikkate alınmaz.

Bunların haricinde içlerinde göletleri bulunan veya çok az bir su akıntısına sahip olan kanyonlar bulunmaktadır. Kanyon geçişi yapılacağı dönemdeki mevsim durumu dikkate alınarak gerekli ekipmanlar alınarak geçiş yapılır.

Hareketli suda yüzme, zorlu yürüyüş, ipli/ipsiz iniş, emniyet sistemleri ve bunlara ek olarak; kampçılık, dağcılık, mağaracılık, rafting gibi doğa sporlarında uygulanan teknikler de kullanılarak yapılan kanyon geçiş faaliyetidir. Kanyon geçiş faaliyetine ilişkin bir görünüm Fotoğraf 1’de yer almaktadır.

En yakın branş olan dağcılık sporu ile ortak bir takım teknik malzeme ve yöntemler kullanılsa da tek başına dağcılık sporu bilgi ve deneyiminin yeterli olmadığı bir aktivite olan kanyon sporu; özellikle hareketli su faktöründen dolayı, kendine has disiplin, donanım ve deneyim gerektiren bağımsız bir branş olarak değerlendirilir.

Kanyon sporu bir grup aktivitesidir. Acil durum, emniyet ve zorunlu ortak malzemelerin taşınması için en az 4 kişiden oluşan ekiple ve rehber eşliğinde yapılmalıdır. Kanyon geçişlerinde geri dönüş imkânı olmadığından kanyon geçişi çok iyi planlanmalıdır. Bu planlama geçiş öncesi, geçiş sırası, geçiş sonrası ve acil durum olmak üzere 4 aşamalı olmalıdır. Kanyon eğitimi almamış hiçbir sporcu kanyon geçişi yapmamalıdır. Kanyon eğitimlerinde alınan geçiş disiplinlerinden ödün verilmemelidir.

Kanyon sporu yaparak aşağıdaki beklenti ve ihtiyaçlara cevap verilebilmektedir:

1. Zihinsel meydan okuma: Kayalardan ve sulardan oluşan tehlikeli ve karmaşık problemleri çözmek yaratıcılık gerekmektedir. Bu sorunların üstesinden gelmek zihinsel ve psikolojik olarak dayanıklılık gerektirir. Problemlerin çözümünün kişinin akıl ve zekâsına dayalı olması tam bir meydan okumadır.
2. Fiziksel meydan okuma: Kanyon geçişleri içerisinde zorlu yürüyüş, yüzme, ip inişi, tırmanma, kayalardan aşma gibi birçok yüksek fiziksel aktivite gerektirir. Bu yüksek fiziksel aktiviteyi zorlanmadan yerine getirebilmek için kanyon sporu haricinde vücudu devamlı aktif tutacak farklı sporlar da yapılması gerekir.
3. Huzur: Modern şehir yaşamının telaşına ve koşuşturmasına karşılık, birçok kanyonda modern dünya ile iletişimden tamamen kopuk olmak, sınırlı sayıda insanla bir arada olmak, kanyonların sahip olduğu eşsiz manzara ve sesleri doyasıya yaşamak kanyon sporcusunun huzurlu olmasını sağlamaktadır.
4. Adrenalin: Kanyon sporunun içerisinde olan yüksekten suya atlama, kayarak suya dalma, yüksekten veya şelalelerden ip inişleri insan vücudunda adrenalin salgılanmasına sebep olur. Bu da özellikle heyecan yaşamak isteyen kişilerin bu ihtiyacına cevap vermektedir.

Kanyon sporu, bunun yanında ciddi risk faktörleri de barındırmaktadır. Bu faktörler aşağıda sıralanmaktadır:

1. Yanlış malzeme ve yanlış teknik kullanımı,
2. Yükseklik korkusu, kapalı alan korkusu ve su korkusu,
3. Dikkat dağınıklığı, güvensizlik ve kişilik zafiyeti,
4. Değişkenlik gösteren bedensel ve ruhsal rahatsızlıklar,
5. Ani su baskını, ani ısı düşmesi, taş veya kaya düşmesi, toprak kayması vb.,
6. Böcek ısırması, yılan sokması, hayvan saldırısı,
7. Hipotermi, suya kapılma (çavlana, girdaba, sifona kapılma vb.).

Kanyon sporunda kullanılan teknik terimler aşağıda sıralanmaktadır:

• Yaklaşma Mesafesi: Araçtan inilen nokta ile kanyon tabanına giriş yapılan nokta arasındaki yürüme mesafesidir.
• Uzaklaşma Mesafesi: Kanyon tabanından çıkış yapılan nokta ile araca binilen nokta arasındaki yürüme mesafesidir.
• Kanyon Uzunluğu: Kanyon tabanına giriş yapılan nokta ile kanyon tabanından çıkış yapılan nokta arasındaki kat edilen toplam uzunluktur.
• Kanyon İrtifası: Kanyon giriş noktası ile kanyon çıkış noktası arasındaki yükselti farkıdır.
• Yapay Emniyet Noktası: Bolt, takoz, sikke, kanca vb. teknik malzemeler kullanılarak oluşturulan emniyet noktasıdır.
• Doğal Emniyet Noktası: Herhangi bir teknik malzeme kullanılmadan, doğada bulunan ağaç, kaya vb. yerler kullanılarak oluşturulan emniyet noktalarıdır.
• Şelale: Yüksek su düşüşleridir.
• Çavlan: Küçük şelalelerdir.
• Girdap: Bir engelle karşılaşan suyun yön değiştirerek yaptığı çevrintidir.
• Sifon: İki farklı yükseklikteki havuzun, taban ya da tabana yakın bölgelerinde oluşan kapalı su geçiş noktalarıdır. Sifonlar üzerlerinde çoğunlukla girdap oluştururlar.
• Cadı Kazanı: Birden fazla su hareketinin olduğu, risk analizinin çok iyi yapılamadığı, belirsizliğin tavan yaptığı oluşumlardır.
• Süzgeç: Suyolunu, ağaç parçaları, kaya parçaları ve çeşitli malzemelerin daraltmasıyla oluşan, geçirgen yapılardır. Aynı zamanda boğaz özelliği de taşırlar.
• Acil Çıkış Noktası: Kanyon geçişi sırasında oluşacak olağanüstü durumlarda kanyondan çıkış yapılabilecek güvenli noktalardır.

Kanyonların giriş noktası ile çıkış noktası arasında kalan bölümü için risk analizi yapılmış, gerekli kişi ve kurumlar bilgilendirilerek ve belirlenen süre içinde, bu spora uygun teknik ve teknik malzemeleri kullanarak, doğaya saygı ve uyum çerçevesinde aktivite yapan, temel ilkyardım bilgisine sahip kişilere kanyon sporcusu denir.

Muhakeme yeteneği olan, kendine güvenen ve kanyon sporu eğitimi almış her birey kanyon sporu yapabilir. Kanyon eğitimlerinde verilen bilgi ve beceriler sonrasında kanyon sporcusunun aşağıdaki özellikleri taşıması beklenir:

• Doğa bilincine sahip ve doğa ile uyum içerisinde yaşayabilmesi,
• Kanyonların fiziksel özellikleri hakkında bilgi sahibi olması,
• Aktiviteye uygun şekilde kişisel planlama yapabilir ve ek görev alabilmesi,
• Kanyon sporunun risklerini bilmesi ve ona göre hareket edebilmesi,
• Stres ve baskı altında uyum içerisinde hareket edebilmesi,
• Kanyon sporu ile alakalı malzeme bilgisine ve kullanımlarına hâkim olması,
• Temel iniş tekniklerini bilmesi ve uygulayabilmesi,
• Pursik ile iniş yapabiliyor olması,
• Gerekli durumlarda derin suya atlayabilmesi,
• İniş emniyeti alma görevini üstlenebilir ve sorumluluk alabilmesi,
• Emniyetli geçiş hatları hakkında bilgi sahibi olması ve sorunsuz geçebilmesi,
• Sekizli, perlon, camadan, balıkçı, bulin, yarım kazık, tam kazık ve izbarço düğümlerini bilmesi,
• Kanyon sporuna özel beslenme ile alakalı genel bilgiye sahip olması,
• Kanyon içi iletişim tekniklerini bilmesi ve öncü-artçı arasındaki zincirin kırılmamasını sağlaması,
• Ekip içerisinde görev alabilir ve sorumluluklarını yerine getirebilmesi.

Kaynak : TR82 Bölgesi Kanyonlar Raporu

Kanyon Araştırma Derneği